Het onderwijs staat onder druk: lerarentekorten, hoge werkdruk en stijgende verwachtingen. Het zijn thema’s die het maatschappelijk debat steeds opnieuw kleuren. Maar achter al die uitdagingen schuilt ook een enorme kracht: de mensen in de scholen zelf. Precies daar richt Anne de Ruiter haar werk op, als projectleider bij de VO-raad in Nederland, de vereniging van alle scholen voor het voortgezet onderwijs. Dit jaar nam ze samen met drie collega’s deel aan het lerend netwerk Appreciative Inquiry van Kessels & Smit en Evenwicht. Appreciative Inquiry of waarderend onderzoek is een krachtige strategie voor positieve verandering. Anne wilde zich verder verdiepen in dit gedachtegoed en het samen met haar collega’s verder laten groeien binnen het onderwijs.
Bouwen aan een sterke schoolcommunity
Anne werkt binnen de VO-raad aan strategisch personeelsbeleid en de ontwikkeling van schoolleiderschap. Het versterken van netwerken, mensen met elkaar verbinden en leren van wat al werkt, vormt de kern van haar werk.
“Schoolleiders (directeurs of teamleiders) hebben in Nederland nog geen duidelijk afgebakend beroep,” legt ze uit. “Vaak zijn het docenten die doorgroeien. Het is ook een eenzaam beroep, je bent verantwoordelijk voor een team, je moet lastige vraagstukken oplossen, maar er is weinig structuur of bedding. Daarom bouwen we nu aan een community van schoolleiders: plekken waar ze elkaar vinden, van elkaar leren en waar het vak duidelijker en kwalitatiever wordt.”
Een gedeelde mindset
Tijdens haar master Veranderkunde en Human Development kreeg Anne voor het eerst les over waarderend onderzoek door Marcel Kuhlmann van Kessels & Smit. “Ik was meteen gegrepen,” zegt ze. “Het boek van Saskia Tjepkema, Luc Verheijen en Joeri Kabalt heb ik echt verslonden.” Toen ze hoorde over het lerend netwerk van Kessels & Smit en Evenwicht, aarzelde ze niet en nam ze zelfs drie collega’s mee.
“Binnen onze organisatie probeerde ik het gedachtegoed al toe te passen, maar ik merkte dat ik veel in mijn eentje aan het pionieren was. Ik wilde samen leren, oefenen en samen ontdekken hoe je dit groter kan maken.”
De deelname bracht haar team dat deelnam aan het lerend netwerk dichter bij elkaar, gaf taal aan wat ze intuïtief al deden en creëerde een gedeelde mindset die ze nu stap voor stap doorvoeren in hun werk.
Lerende aanpak voor complexe problemen
We kennen het beeld: tekorten, hoge werkdruk, kwaliteitszorgen. “Het zijn complexe problemen die je niet lineair kan oplossen. Er zijn geen kant-en-klare antwoorden. Maar wat we wél kunnen, is samen onderzoeken, een lerende aanpak: waar zit al energie? Wat lukt al? Wie doet iets wat inspireert? En hoe kunnen we daarop verder bouwen?”
In gesprekken met scholen en schoolleiders kiest Anne bewust voor dialoog. Niet langer: ‘Dit is het probleem, hoe lossen we het op?’ Maar: ‘Wanneer voel jij bevlogenheid? Wat geeft jou energie? Wat werkt er in jouw praktijk al goed?’
“Er gebeurt echt iets bijzonders als mensen met elkaar in gesprek gaan over wat hen drijft, dan ontstaat er energie en verbinding. Ik vind het belangrijk om daar tijd voor te nemen, om echt te luisteren en woorden te geven aan wat er leeft. Ik neem nu in elk gesprek drie dingen mee: inclusiviteit, zodat iedereen mag meedoen; oog voor diversiteit, zodat verschillende stemmen en perspectieven gehoord worden; en een veilige structuur om een open gesprek te kunnen voeren.”
Vertrouwen in het ‘niet-weten’
Voor Anne zelf bracht het lerend netwerk een belangrijke verschuiving teweeg. “Ik vertrouw nu veel meer op het proces van een goed gesprek. Ik hoef niet meer van tevoren te weten waar we uitkomen. Dat geeft ruimte. Ook binnen de organisatie merk ik dat er steeds meer acceptatie komt voor ‘het niet-weten’: dat je mag starten vanuit nieuwsgierigheid. Maar makkelijk is dat niet want in onze maatschappij en zeker in het onderwijs zijn we gewoon om te werken met jaarplannen en einddoelen.”
Ze geeft voorbeelden: denktanks die zonder vooraf vastgelegde uitkomst aan de slag gaan, testpanels die gaandeweg hun koers bepalen, trajecten die zich organisch ontwikkelen. “Het mooie is dat er steeds vaker mensen opstaan die eigenaarschap pakken omdat ze energie voelen. En dat werkt besmettelijk! Het is een begrip dat ik uit het netwerk mee in onze organisatie heb gebracht: besmettelijkheid. Je moet een beetje besmettelijk worden met je ideeën. Net als een virus verspreidt positieve energie zich vooral in direct contact. Mensen voelen passie, bevlogenheid en dan willen ze meedoen. Eén van de projecten van de VO-raad heet ‘Voortgezet leren’ en we hebben er nu zelf ‘Voortbesmet leren’ van gemaakt. Dat klinkt misschien een beetje vies maar het gaat erom dat passie en bevlogenheid aanstekelijk werkt.”
Een netwerk dat dingen in beweging zet
Het lerend netwerk zelf was voor Anne een inspirerende leeromgeving. “De combinatie van Nederlandse en Vlaamse deelnemers was heerlijk. Jullie brengen altijd gebak mee,” zegt ze lachend. Maar vooral: “Je realiseert je dat elke context complex is. Je wordt geprikkeld, uitgedaagd, je leert weer anders kijken. Het was een veilige bubbel, waar iedereen het gedachtegoed oefende. Dat is natuurlijk vaak moeilijker in de dagelijkse realiteit, zeker wanneer mensen vastzitten in negativiteit. Maar juist dan helpt deze mindset om toch een positieve opening te blijven zoeken.”
Een wens voor het onderwijs: ambitie-denken
Wat Anne uiteindelijk het meest raakt, kwam uit een gesprek met een schoolleider. Hij zei: “Ik wil het eigenlijk veel vaker hebben over wat onze leerlingen goed doen en minder over wat ze niet goed doen.”
“En op deze manier geformuleerd is dat de spijker op z’n kop,” zegt Anne. “Vaak zijn onze ondersteunende systemen zijn gericht op wat misgaat. Terwijl het onderwijs uiteindelijk draait om leerlingen: om kansen, om ontwikkeling en talenten. De honger is er, schoolleiders snakken naar een andere manier van kijken en werken. We moeten het nu alleen nog handen en voeten geven en er allemaal nog beter in worden.”